Śladami Wandy Malinowskiej-Osterwiny w jej rodzinnym mieście. Relacja z kwerendy i pobytu badawczego w Wilnie

 

Cel i kontekst wyjazdu

W dniach 6.07-10.07.2026 r. w ramach realizacji projektu stypendialnego MKiDN "Książka poświęcona aktorce Wandzie Osterwinie - Aktorka i idea. Biografia Wandy Osterwiny (1887-1929)” byłam w Wilnie.

Celem wyjazdu do Wilna było poszukiwanie śladów Wandy Malinowskiej-Osterwiny w jej rodzinnym mieście. 

Zrealizowano w ramach stypendium Ministra Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Cyfrowe odkrycia. Początki kariery Wandy Malinowskiej na wileńskich afiszach

Ważnym elementem pobytu w Wilnie była kwerenda archiwalna dotycząca pierwszych lat kariery teatralnej Wandy Malinowskiej.  W zbiorach Biblioteki Publicznej Okręgu Wileńskiego im. Adama Mickiewicza w Wilnie znajduje się zbiór afiszy teatralnych  Teatru Polskiego w Wilnie z lat 1910-1911.  Mimo starań moich i zespołu biblioteki nie udało mi się dotrzeć do oryginalnych dokumentów, jednak zostały one zdigitalizowane i udostępnione w Internecie. W zbiorze afiszy znajdują się dwujęzyczne afisze do spektakli z udziałem Wandy Malinowskiej: Mazepy Juliusza Słowackiego,  oraz Pani Walewskiej Wacława Gąsiorowskiego i Ignacego Nikorowicza, które oprócz obsad zawierają np. godzinę rozpoczęcia przedstawienia, informację o cenach biletów oraz nazwisko reżysera. 

Afisz do Mazepy z udziałem Wandy Malinowskiej. Źródło: 

https://www.epaveldas.lt/preview?id=C140000296546 [dostęp: lipiec 2026]

Afisz do Pani Walewskiej z udziałem Wandy Malinowskiej. Źródło: 

https://www.epaveldas.lt/preview?id=C140000296546 [dostęp: lipiec 2026] 

 

Widok biblioteki 

Pani Walewska. Wanda Malinowska (Walewska) i Juliusz Borawski (Małachowski). Źródło: Tygodnik Wileński, 1911 nr 8. 

Zamiast historii - współczesność. Wizyta w  Litewskim Muzeum Teatru, Muzyki i Kina w Wilnie

Wyjeżdżając do Wilna wiedziałam z korespondencji mailowej z Litewskim Muzeum Teatru, Muzyki i Kina, że w jego zbiorach nie ma materiałów dotyczących Wandy Malinowskiej-Osterwiny. Miałam jednak nadzieję, że w tak ważnej instytucji, będę mogła choćby na wystawie stałej wypatrzeć dokumenty i eksponaty dotyczące historii teatru polskiego w Wilnie. 

Okazało się jednak, że dawny pałac Radziwiłłów, w którym ma siedzibę muzeum jest przestrzenią wystaw czasowych i nie posiada wystawy stałej. Obecnie odbywa się tam wystawa dyplomowa młodych litewskich scenografów. 

Widok Muzeum w lipcu 2026. Fot. własna

                 Wymagający spacer. Wielokierunkowość wileńskich szlaków

 

Po Wilnie chodziłam śladami Wandy Malinowskiej-Osterwiny, Juliusza Osterwy  i zespołu teatralnego Reduta. Kluczowymi miejscami w tak obranej trasie był Teatr Polski w sali Lutni przy dzisiejszym Prospekcie Gedymina, Teatr na Pohulance, wileńska siedziba Reduty  oraz budynki Uniwersytetu Wileńskiego z kościołem św. Janów i dziedzińcem, na którym odbywały się plenerowe spektakle Reduty m.in. misterium Wielkanoc w roku 1924 i Książę Niezłomny Calderóna/Słowackiego w roku 1926.

Próbowałam również odnaleźć prywatne adresy Wandy i Juliusza Osterwów z wileńskiego okresu.  Dotarłam na dawną Zakretową, obecnie M.K. Ciurlionisa, gdzie według relacji prawnika i aktora Reduty, Bohdana Kaweckiego, mieściło się  mieszkanie Osterwów:

 Próby, a potem przedstawiena Księcia Niezłomnego odbywały się przy świetle pochodni w nocy na podwórzu uniwersyteckim przed frontonem kościoła św. Jana. Pan Juliusz mieszkał przy Zakretowej, ja [B. Kawecki – przyp. K.L.] przy Lubelskiej, więc często razem do domu wracaliśmy […][i]

Do parku Zakret  nie udało mi się dotrzeć z powodu niesprzyjającej pogody. 

Inne źródła - np. wypowiedź Marii Osterwy-Czekaj, córki aktora z drugiego małżeństwa, i trasa śladami Reduty autorstwa teatrolożki Karoliny Matuszewskiej, sytuują wileńskie adresy Osterwy, tak jak i całego zespołu Reduty, przy dawnej Uniwersyteckiej między numerami 1 i 8. (Spacerownik Teatralny po Wilnie podaje, że dawna Uniwersytecka 6-8 to  obecnie pl. Simonasa Daukantasa 3, w dzisiejszym litewskim Pałacu Prezydenckim, Uniwersytecka 1, gdzie mieszkał Osterwa to teren kampusu Uniwersytetu Wileńskiego). 

"Dom Reduty" przy dawnej ul. Uniwersyteckiej - dzisiejszy Pałac Prezydencki przy pl. S. Daukantasa. Fot. własna

Litewski Narodowy Teatr Dramatyczny - dawna siedziba Lutni, w której grała Wanda Malinowska

Teatr na Pohulance - dawna siedziba Reduty w Wilnie, obecnie wileński Stary Teatr. Fot. własna








 

Fragment dziedzińca Uniwersytetu Wileńskiego - miejsca plenerowych spektakli Reduty

Oprócz miejsc w zasięgu spaceru  - odwiedziłam mniej uczęszczaną przez turystów dzielnicę  Wilna, ważną  z punktu widzenia opisu życia Wandy Malinowskiej-Osterwiny. Miejsce jej urodzenia, Popławy, która jest dziś nowoczesnym osiedlem. Na Popławach architektura zabytkowego centrum Wilna płynnie przechodzi w nowoczesne budownictwo nawiązujące do historycznego przeznaczenia dzielnicy. Jednocześnie,  jako dawne przedmieście ma ona wartości przyrodnicze. Na Popławach wyraźnie słychać szum Wilejki.

W czasie mojego pobytu w Wilnie trwały remonty w zabytkowych częściach miasta i padał deszcz, co utrudniało całkowite zanurzenie się w jego atmosferze. Miasto nie jest łatwe w pieszej eksploracji. Jednak po Wilnie można wędrować wieloma trasami. Szlakiem kulturalnym, historycznym, architektonicznym, religijnym, czy przyrodniczym, co sprawia że jest miastem intrygującym, choć nie odsłania szybko swoich walorów. 

Współczesny widok dzielnicy Popławy. Fot. własna

Początek ul. Ciurlionisa (dawnej Zakretowej). Fot. własna

 

 

 

---

[i] B. Kawecki, Z wędrówek wileńskiego prokuratora, Londyn 1977, s. 83.