Czytam kulturę i sztukę - strona kulturalna Kseni Lebiedzińskiej

 Bogdan Michalik to twórca doświadczony w adaptowaniu dzieł literatury rosyjskiej. Nawiązaniem do tego nurtu jego aktywności jest wprowadzenie na polskie sceny dramatu Afterplay Briana Friela.  Premiera tej sztuki w Teatrze Współczesnym w Warszawie to trzecie spotkanie reżysera z tym utworem dramatopisarza nazywanego „irlandzkim Czechowem”. Obok wcześniejszych inscenizacji Afterplay w białostockich teatrach, Michalik  zrealizował również słuchowisko na podstawie tego utworu w Teatrze Polskiego Radia w 2017 roku.  Afterplay przedstawia spotkanie w moskiewskim lokalu gastronomicznym po około dwudziestu  latach dwóch postaci z różnych dramatów Antona Czechowa: Andrieja Prozorowa z Trzech sióstr (w tej roli Mariusz Jakus) i Soni, córki profesora Sieriebriakowa z Wujaszka Wani (w tej roli Monika Krzywkowska).  Dramat Friela porusza kilka tematów. Można wśród nich wyróżnić  samotność i potrzebę rozmowy z drugim człowiekiem.  Interesujące  jest ...

  W 2027 roku minie odpowiednio 180. rocznica urodzin Bolesława Prusa i 50. rocznica premiery ikonicznego serialu Lalka w reżyserii Ryszarda Bera na podstawie warszawskiej powieści pisarza z Jerzym Kamasem w roli Wokulskiego i Małgorzatą Braunek w roli Izabeli Łęckiej. Od ekranizacji Wojciecha Jerzego Hasa z Beatą Tyszkiewicz i Mariuszem Dmochowskim minie z kolei 59 lat.    Blisko rok przed wymienionymi jubileuszami na ekrany wprowadzono niemal równocześnie serial na platformie Netflix w reżyserii Pawła Maślony i pełnometrażowy film kinowy w reżyserii Macieja Kawalskiego. Czy nowa ekranizacja broni się na sali kinowej? Werdykt nie jest jednoznaczny. Lalkę w reżyserii Macieja Kawalskiego charakteryzuje statyczność i teatralność. Dialogi między postaciami bywają cięte – szczególnie w relacji Wokulskiego (Marcin Dorociński) z panią Meliton (Agata Kulesza), choć są również   od czasu do czasu zbyt ilustracyjne. Zawierają to, co można było pokazać na ekranie środkami fi...

  Arek.Mama. Panorama to najnowszy film dokumentalny Mikołaja Janika, który w swoim dorobku ma filmy dokumentalne i krótkometrażowe. Głównym tematem filmu jest sylwetka i twórczość Arka Pasożyta, artysty wizualnego związanego z Toruniem. Arek po wizycie w Tatrach postanawia odszukać zaginioną Panoramę Tatr, największych rozmiarów dzieło w historii polskiego malarstwa. Artysta wzbudza sympatię tym,  że podszedł do postawionego sobie zadania z rozmachem i werwą,  mimo że sprawa odnalezienia podzielonego na drobne części  i rozproszonego obrazu wydaje się z góry przegrana.  W przebiegu filmu metodyczne poszukiwania  panoramy  schodzą jednak na dalszy plan. Publiczność poznaje artystę przede wszystkim w jego relacjach z rodzicami, oraz dyskusjach z kuratorami. Wbrew zapowiedziom z materiałów promocyjnych artysta otrzymuje od swojego pozornie milczącego ojca sporo wsparcia. To właśnie z nim Arek porządkuje grób na cmentarzu i rozmawia o relacji z mamą. Are...

  Kandydaci śmierci to najnowszy film   Macieja Cuskego, filmowca doświadczonego zarówno w kinie dokumentalnym, jak i fabularnym.   Najnowszy dokument stanowi niejako dylogię z kilkanaście lat wcześniejszym filmem Daleko od miasta z 2011 roku w jego reżyserii.   Kandydaci śmierci odsłaniają kulisy powstawania serii amatorskich horrorów pod takim   właśnie   wspólnym tytułem, którą przez siedemnaście lat, każdego roku w czasie wakacji pod opieką Macieja Cuskego kręcili syn reżysera – Staszek,   ze swoimi przyjaciółmi – Rafałem i Adrianem. Dokument nie pokazuje jedynie pracy nad filmami. To opowieść o wieloletniej   przyjaźni, ale też o tym, jak pasja, coś robione początkowo dla zabawy,   może przerodzić się w powołanie i zawód. Dwóch z bohaterów filmu – Staszek i Rafał zostali zawodowymi   filmowcami. Sposób prowadzenia opowieści w Kandydatach śmierci jest bardzo subiektywny, jego narratorem   jest reżyser - ojciec jednego z chłopa...

  W Muzeum Łazienki Królewskie w Warszawie w gmachu Podchorążówki otwarto wystawę Nabiści. Prorocy nowej sztuki . Ekspozycja prezentuje około stu prac nabistów ze zbiorów polskich i zagranicznych. Grupa nabistów, której nazwa została zainspirowana hebrajskim   i arabskim określeniem nabis – prorok,   działała we Francji w latach 1888-1899. Inicjatorami jej powstania byli Paul Sérusier i Maurice Denis. Należeli do niej też m.in. Pierre Bonnard,   Félix Vallotton i Édouard Vuillard. Kuratorzy warszawskiej wystawy, dr Ewa Bobrowska i Jean René Saillard, powiązali ich prace z dziełami polskich artystów tego samego okresu m.in. Stanisława Wyspiańskiego, Edwarda Okunia, Mariana Wawrzenieckiego i Eugeniusza Zaka. Na czym polegała nowoczesność sztuki nabistów? Artyści byli zainspirowani twórczością Paula Gaugina.   Ich celem było poszerzenie granic malarstwa o prawo do przedstawiania subiektywnych wrażeń, a nie tylko odwzorowywania rzeczywistości. Ważną rolę spełnia...

  Wielki Łuk, francusko-duński dramat filmowy w reżyserii Stéphane’a Demoustiera opowiada o procesie twórczym duńskiego architekta Johanna Otto von Spreckelsena nad zwycięskim projektem w międzynarodowym konkursie architektonicznym na „dwudziestowieczną wersję Łuku Triumfalnego” ogłoszonym we Francji w 1983 roku. Film porusza problem granic architektury. Z jednej strony architekt jest twórcą śmiałych wizji artystycznych, z drugiej powinien wziąć pod uwagę pragmatyczne zagadnienie: jego dzieło ma służyć ludziom. W Wielkim Łuku uwidoczniono te kwestie przez dwie obsesyjne idee Spreckelsena. Pierwszą była gładka pozbawiona spoiw fasada budynku, drugą wykorzystanie w przestrzeniach użytkowych Wielkiego Łuku karraryjskiego marmuru - tego samego, którego używał w swoich dziełach Michał Anioł. Konflikt między nieugiętym architektem, a pozostałym zespołem, chcącym przekonać go do kompromisu między artyzmem, a realnymi możliwościami technicznymi jest osią dramaturgiczną filmu.  Wiel...

  Takie jest życie to oparty na faktach włoski komediodramat w reżyserii Riccardo Milaniego. Ukazuje historię sardyńskiego pasterza Efisio Mulasa, który nie chce wyprowadzić się ze swojego rodzinnego domu na żądanie firmy deweloperskiej nawet za wciąż podwyższaną sumę pieniędzy. Deweloper chce zbudować w tym miejscu kompleks wypoczynkowy. Opowieść rozgrywa się w latach 1999-2019 i w tle rejestruje najważniejsze europejskie przemiany polityczne i obyczajowe. Wyraźny podział na zwartą   społeczność miasteczka, pragnącą zmiany oraz nieprzejednanego pasterza, powoduje że w filmie jest wiele scen zbiorowych. Role epizodyczne są nieco przerysowane – ukazują kolejnych przedstawicieli niewielkiego miasta: np. policjanta, księdza, innych pasterzy, aptekarza. Najważniejsze i najbardziej wyraziste role należą do osób, które bezpośrednio zetknęły się z Mulasem (w tej roli aktor niezawodowy Giuseppe Ignazio Loi), Virginii Raffaele w roli córki pasterza Francesci, Geppi   Cucciari ...

  Wystawa Maria Jarema. Pęknięty modernizm w Muzeum Sztuki Nowoczesnej w Warszawie prezentuje twórczość wszechstronnej artystki – rzeźbiarki, malarki, graficzki i scenografki – Marii Jaremy, współtwórczyni przedwojennej awangardowej Grupy Krakowskiej i Teatru Cricot,   oraz ich powojennych kontynuacji. Postać Marii Jaremy od kilku lat jest stopniowo odkrywana ponownie, m.in. dzięki działaniom Agnieszki Daukszy – biografki artystki. Wystawa w Muzeum Sztuki Współczesnej przekrojowo prezentuje twórczość Marii Jaremy. Przestrzeń wystawy podzielono na siedem segmentów tematycznych: 1. Jednostki, 2. Pary , 3. Dom Plastyków, 4. Teatr, kawiarnia, rewolucja, 5. Rodzina, 6. Biblioteka, 7. Zbiorowość. Kuratorzy wystawy, Éric de Chassey i Natalia Sielewicz, umieścili twórczość Marii Jaremy w szerokim kontekście i w otoczeniu prac innych artystów, np. Tadeusza Kantora, Alfreda Manessiera i Pierre’a Tal-Coata.   Artystka była z wykształcenia rzeźbiarką, jednak kuratorzy ekspozycj...

  Wystawa Kolekcjoner. Ignacy Korwin-Milewski (1846-1926) w   Muzeum Narodowym w Warszawie została przygotowana z okazji 180. rocznicy urodzin i 100. rocznicy śmierci hrabiego Ignacego Korwin-Milewskiego, mecenasa i kolekcjonera sztuki. Ekspozycja ma co najmniej dwa motywy przewodnie. Pierwszym jest przekrojowa wystawa polskiej sztuki przełomu XIX i XX wieku. Drugim – biografia kolekcjonera i temat kolekcjonowania sztuki. Wystawa prezentowana jest w ośmiu salach gmachu głównego Muzeum Narodowego. Narrację wystawy wyznaczają etapy życia kolekcjonera, a zgromadzone dzieła zostały zgrupowane tematycznie. Po śmierci właściciela kolekcja uległa rozproszeniu,   a część dzieł zaginęło. Te braki uzupełniają czarno-białe wielkoformatowe wydruki. Na wystawie dominuje malarstwo, ale obecne są również rzeźby (popiersie Hipolita Korwin- Milewskiego, inicjatora budowy Teatru na Pohulance w Wilnie, brata głównego bohatera ekspozycji dłuta Antoniego Wiwulskiego), fotografie...

Wystawa Harfa Derwida. Dzieje bajeczne prezentowana w Muzeum Teatralnym w Warszawie podejmuje temat scenicznych interpretacji legendarnych początków państwa polskiego w XIX i XX wieku. Ekspozycja prezentuje obiekty z lat 1871-1934. Inspirację z polskich legend do swojej twórczości czerpali m.in. Juliusz Słowacki,  Jadwiga Łuszczewska „Deotyma”, Józef Ignacy Kraszewski,  czy Stanisław Wyspiański. Eksponaty wybrane na wystawę dokumentują inscenizacje  dzieł wymienionych twórców na scenach Krakowa, Lwowa, Wilna, Moskwy, Warszawy i  Krzemieńca.  Ekspozycja zajmuje jedną   salę. Dodatkowo wydzielono kabinę na dzieła   związane z twórczością Michała Tarasiewicza – prezentowane są w niej fotografie aktora w rolach,   oraz jego malarski portret w roli Sieciecha w Bolesławie Śmiałym Stanisława Wyspiańskiego. Na wystawie dominują kolorowe szkice scenografii i kostiumów (np. autorstwa Wincentego Drabika, Ferdynanda Ruszczyca i Kazimierza Stabrowskiego) ...

  Kumotry to najnowszy, nakręcony w 2025 roku,     film Emilii Śniegoskiej, scenarzystki, reżyserki form krótkometrażowych i dokumentalistki. Kumotry przedstawiają codzienność dwóch   starszych mieszkanek pustoszejącej polskiej wsi w rumuńskich Karpatach – Hanki i Bronki, oraz ich wzajemną relację. Zarazem, mimo ścisłego określenia położenia geograficznego, niespieszny i kontemplacyjny rytm filmu, podporządkowany porom roku wskazuje, że przedstawiona w Kumotrach wieś mogłaby leżeć gdziekolwiek na świecie. W   jednej z pierwszych scen filmu reżyserka instruuje bohaterki, jak mają zachowywać się wobec kamery, a potem dyskretnie towarzyszy im w ich codziennym życiu: pracach polowych, zbieraniu owoców leśnych i chrustu, obrabianiu drobiu. Dokument poza wspomnianym dialogiem otwierającym film pozbawiony jest odautorskiego komentarza i przemawia środkami wizualnymi - pejzażem Bukowiny w różnych porach dnia i roku. Jedynym elementem inscenizacji jest obecność wiejs...

  Milcząca przyjaciółka to najnowszy film doświadczonej, wielokrotnie nagradzanej węgierskiej reżyserki Ildikó Enyedi, znanej polskiej publiczności choćby z onirycznego filmu Dusza i ciało (2017) oraz melodramatu Historia mojej żony (2021).  Akcja najnowszej Milczącej przyjaciółki koncentruje się wokół miłorzębu japońskiego, który/która rośnie  w ogrodzie botanicznym jednego z niemieckich uniwersytetów. Troje bohaterów na przestrzeni wieków XX i XXI  (od roku 1908, poprzez lata 60. XX wieku, aż po pandemię COVID-19) próbuje w sposób empiryczny dowieść możliwości zrozumienia przez ludzi języka roślin, a szczególnie miłorzębu – tytułowej milczącej przyjaciółki.  Plany czasowe zmieniają się subtelnie. Tempo opowieści jest niespieszne. Film opowiada przede wszystkim o kontakcie człowieka z przyrodą, jednak Enyedi zadbała też o dyskretne nawiązania do kultury niemieckiego obszaru językowego.  W filmie pojawia się  cytat muzyczny z Lohengrina Richarda W...

  Polsko-włoski film Ewa. Ostatnia lekcja w reżyserii Andrei Mura i Federico Savonito z 2025 roku opowiada o Ewie Benesz, aktorce związanej z Lubelszczyzną i ruchem poszukiwań teatralnych, czerpiącym z tradycji Reduty. Ewa Benesz brała udział w pracy teatralnej Ireny i Tadeusza Byrskich oraz Teatru Laboratorium Jerzego Grotowskiego, współtworzyła również  Puławskie Studio Teatralne przy Zakładach Azotowych w Puławach.  Ewa. Ostatnia lekcja nie jest  klasycznie rozumianym dokumentem biograficznym. Obejmuje 40 lat życia aktorki, spędzonych we Włoszech po wyjeździe z Polski pod koniec stanu wojennego.  Film  ukazuje jej przygotowania do powrotu do kraju.  Narracja prowadzona jest nie chronologicznie, a problemowo. Punktem odniesienia jest jedno z ważnych działań teatralnych aktorki – wędrowne jednoosobowe koncerty poetyckie Benesz z Panem Tadeuszem Adama Mickiewicza, które odbywały się w Polsce od początku lat 70.XX wieku. Ważnym motywem filmu jest uchod...

  Bibliotekarki to amerykański film dokumentalny z 2025 roku w reżyserii Kim A. Snyder. Dokument dotyka wciąż narastającego problemu wycofywania książek z bibliotek szkolnych w Stanach Zjednoczonych, który nasilił się w latach 2021-2025. Film ukazuje konflikt działającej w Stanach Zjednoczonych konserwatywnej organizacji politycznej Moms for Liberty, działającej od 2021 roku na rzecz praw rodziców w edukacji, z bibliotekarkami szkolnymi. Zarzewiem konfliktu są obecne w bibliotekach szkolnych książki dotyczące historii i praw mniejszości etnicznych i seksualnych. Bohaterkami filmu są bibliotekarki szkolne z różnych części Stanów Zjednoczonych, które z powodu wykonywanych obowiązków zawodowych narażają się na utratę pracy oraz odpowiedzialność karną za sprzeciw wobec wycofywania zakazanych książek. Niektóre z bohaterek chciały zachować anonimowość, jednak widzowie poznają losy kilku z nich znanych z imienia i nazwiska,   np.: Julie Miller, Amandy Jones, czy Marthy Hicks. B...

Poza kadrem to francuski film dokumentalny z 2026 roku w reżyserii Arnauda Alaina. Film przedstawia losy Dimitriego Jeana, młodego artysty-fotografa, który stopniowo traci wzrok. Dokument ukazuje działalność bohatera w ojczystym Paryżu i Nowym Jorku.  Reżyser filmu towarzyszy bohaterowi nie tyle w jego procesie twórczym, co w przygotowaniach do całkowitej utraty wzroku, podstawowego dla człowieka zmysłu. Obok twórczości i życia codziennego niepełnosprawnego artysty, wizualność i przewaga zmysłu wzroku we współczesnej kulturze to główne tematy dokumentu. Motyw ten wyłania się już w jednej z początkowych scen Poza kadrem , kiedy Dimitri ustawia do zdjęcia i fotografuje filmującego go w tym samym momencie reżysera. Metoda filmowania próbuje odtworzyć sposób widzenia tracącego wzrok fotografa, np. przez zmianę kolorystyki, czy zamazywanie konturów okolicy. Jest ona zbliżona do filmowania artystycznego. W zdjęciach wiele jest zbliżeń i ujęć zza pleców bohatera, co nadaje dokumentow...

  George Prochnik jest eseistą, pisarzem i wykładowcą akademickim na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, a także redaktorem naczelnym amerykańskiego kwartalnika literacko-artystycznego „Cabinet”. Opublikował kilka biografii pisarzy i intelektualistów.   Jego ostatnia chronologicznie publikacja dotyczy Heinricha Heinego. Niemożliwe wygnanie. Koniec świata i Stefan Zweig,   pierwsza książka Prochnika w przekładzie na język polski (przełożył ją Jarosław Mikos) jest biografią Stefana Zweiga – urodzonego w zamożnej żydowskiej rodzinie austriackiego pisarza i tłumacza, który w latach trzydziestych XX wieku był najczęściej tłumaczonym autorem na świecie. Dojście nazistów do władzy i wybuch II wojny światowej najpierw zmusił autora Świata wczorajszego do opuszczenia Europy, a w dalszej konsekwencji do samobójstwa.   Główny temat   opisywanej książki to kondycja uchodźcy. Na kartach publikacji historia pisarza przeplata się z historią rodziny autora Niemożliwego w...