Czytam kulturę i sztukę - strona kulturalna Kseni Lebiedzińskiej

  Polsko-włoski film Ewa. Ostatnia lekcja w reżyserii Andrei Mura i Federico Savonito z 2025 roku opowiada o Ewie Benesz, aktorce związanej z Lubelszczyzną i ruchem poszukiwań teatralnych, czerpiącym z tradycji Reduty. Ewa Benesz brała udział w pracy teatralnej Ireny i Tadeusza Byrskich oraz Teatru Laboratorium Jerzego Grotowskiego, współtworzyła również  Puławskie Studio Teatralne przy Zakładach Azotowych w Puławach.  Ewa. Ostatnia lekcja nie jest  klasycznie rozumianym dokumentem biograficznym. Obejmuje 40 lat życia aktorki, spędzonych we Włoszech po wyjeździe z Polski pod koniec stanu wojennego.  Film  ukazuje jej przygotowania do powrotu do kraju.  Narracja prowadzona jest nie chronologicznie, a problemowo. Punktem odniesienia jest jedno z ważnych działań teatralnych aktorki – wędrowne jednoosobowe koncerty poetyckie Benesz z Panem Tadeuszem Adama Mickiewicza, które odbywały się w Polsce od początku lat 70.XX wieku. Ważnym motywem filmu jest uchod...

  George Prochnik jest eseistą, pisarzem i wykładowcą akademickim na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, a także redaktorem naczelnym amerykańskiego kwartalnika literacko-artystycznego „Cabinet”. Opublikował kilka biografii pisarzy i intelektualistów.   Jego ostatnia chronologicznie publikacja dotyczy Heinricha Heinego. Niemożliwe wygnanie. Koniec świata i Stefan Zweig,   pierwsza książka Prochnika w przekładzie na język polski (przełożył ją Jarosław Mikos) jest biografią Stefana Zweiga – urodzonego w zamożnej żydowskiej rodzinie austriackiego pisarza i tłumacza, który w latach trzydziestych XX wieku był najczęściej tłumaczonym autorem na świecie. Dojście nazistów do władzy i wybuch II wojny światowej najpierw zmusił autora Świata wczorajszego do opuszczenia Europy, a w dalszej konsekwencji do samobójstwa.   Główny temat   opisywanej książki to kondycja uchodźcy. Na kartach publikacji historia pisarza przeplata się z historią rodziny autora Niemożliwego w...

  Psychobiografia to zarówno dyscyplina zakładająca badanie biegu życia ludzkiego przy pomocy teorii psychologicznych i metod z dziedziny psychologii, jak i gatunek literacki. W naszych czasach,  kiedy dostęp do wiedzy psychologicznej jest powszechny, a niektóre teorie na przykład te dotyczące  osobowości zyskały popularność, można odnieść wrażenie, że również psychobiografia jest nowinką lub modą.  Nie jest to jednak zjawisko nowe. Początki tej metody badawczej i gatunku literackiego sięgają pierwszej dekady XX wieku i czasów wyłaniania się psychologii jako odrębnej dyscypliny naukowej. Pierwszym psychobiografistą był polski filozof i psycholog Władysław Witwicki. Jego psychobiografia Sokratesa napisana jako wstęp do Uczty Platona, wydanej we Lwowie w 1909 r., o rok wyprzedziła pisaną tą samą metodą pracę Sigmunda Freuda na temat Leonarda da Vinci. Swoisty metodologiczny renesans psychobiografii w Polsce, jaki można zaobserwować w ciągu kilku ostatnich dekad, zawdzi...

  Hamnet to najnowszy film Chloé Zhao, nagradzanej reżyserki chińskiego pochodzenia, pracującej w Stanach Zjednoczonych i Europie,  znanej z dramatów o tematyce społecznej (choćby Nomadland z 2020 roku). Swoim najnowszym filmem Zhao wpisała się w bogatą filmografię utworów o tematyce Szekspirowskiej. Film powstał na podstawie powieści Hamnet autorstwa Maggie O'Farrell, opowiadającej o rodzinnym życiu Williama Shakespeare’a i mierzeniu się rodziny ze stratą syna.   Hamnet ma trzy główne tematy. Poza wątkami rodzinnymi biografii Williama Shakespeare’a i okolicznościami, które doprowadziły do powstania tragedii Hamlet są nimi ludzkie emocje, które nie zmieniają się mimo upływu stuleci, a także podejście człowieka do śmierci. Bohaterowie filmu żyją w jej cieniu. Śmierć w Hamnecie nie jest  czymś odległym, lecz jednocześnie film jest tak sugestywny, że wyprowadza nas ze współczesnego przekonania, iż w poprzednich epokach, ze względu na wielość zagrożeń i wysoką umier...

  Dzisiaj przypada 97.  rocznica śmierci Wandy Osterwiny (ur. 5/17 listopada 1887 r. w Wilnie zm. 22.01.1929 w Warszawie),  wszechstronnej aktorki, jednej z kluczowych postaci Reduty, działającego w latach 1919-1939 r. zespołu teatralnego, uznawanego za pierwsze polskie laboratorium teatralne. W pierwszych etapach swojej kariery była związana z amatorskim ruchem teatralnym w Nałęczowie. Zawodowo grała na scenach m.in. w Wilnie, Łodzi, Krakowie, i w Warszawie. W latach 20. XX wieku współpracowała z polską kinematografią. Spoczywa na Starych Powązkach w Warszawie. Idee Reduty i postać Wandy Osterwiny do dzisiaj inspirują badaczy i artystów.  Tegoroczna rocznica jest  pierwszą możliwością, kiedy mogę poinformować, że w  2026 roku realizuję projekt stypendialny w ramach stypendium Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego zatytułowany "Książka poświęcona aktorce Wandzie Osterwinie - Aktorka i idea. Biografia Wandy Osterwiny (1887 1929)".  Źródło ilus...

  Mieczysław Karłowicz. Samotna wędrówka  to wyprodukowany w 2017 roku film dokumentalny o życiu i twórczości polskiego kompozytora Mieczysława Karłowicza (1876-1909), aktywnego na przełomie XIX i XX wieku. Film nakręcił Tomasz Knittel, doświadczony reżyser filmów dokumentalnych, w których największą grupę stanowią te,  przybliżające biografie artystów ( Dawid Podsiadło – dokumentalny , 2024), lub proces twórczy artystów niezawodowych ( Agonia, 2020). Bohater omawianego filmu - Mieczysław Karłowicz żył niespełna 33 lata. Jego życie, mimo że krótkie,  było jednak aktywne i twórcze. Był on nie tylko wybitnym kompozytorem i dyrygentem, lecz także prekursorem fotografii i taternictwa. Narracja filmowa prezentuje wszystkie te dziedziny w sposób problemowy, a nie chronologiczny. Montaż filmu, za który odpowiedzialny był Rafał Baran jest dynamiczny. Zdjęcia autorstwa Macieja Puczyńskiego i współpracujących z nim operatorów,  kręcone przede wszystkim w planie ogólnym,...

Ruda jest spektaklem  inspirowanym życiem i twórczością jeleniogórskiej malarki Małgorzaty Sarzyńskiej (1962-2005). W przedstawieniu Teatru Telewizji plan sztuki i życia prywatnego łączy się ze sobą bardzo mocno, z uwagi na fakt, że rolę tytułową gra Olga Sarzyńska, aktorka związana z teatrami warszawskimi, córka Małgorzaty. Biografia malarki to również wieloletnia fascynacja reżysera i współscenarzysty (wraz z Małgorzatą Sikorską-Miszczuk) przedstawienia Wawrzyńca Kostrzewskiego, którego z Olgą Sarzyńską łączy partnerstwo życiowe i artystyczne. Wawrzyniec Kostrzewski zgromadził w spektaklu wybitną obsadę aktorską,  w której nawet epizodyczne role przyciągają uwagę.  Tak jest na przykład z rolą malarza w wykonaniu Mariusza Bonaszewskiego, czy rolą Agaty Kuleszy jako kuratorką (to właśnie w jednym z dialogów między Sarzyńską a Kuleszą-kuratorką padają słowa, które posłużyły za tytuł niniejszej recenzji). Gra Olgi Sarzyńskiej w roli tytułowej frapuje widzów przez cały ...

  Franz Kafka Agnieszki Holland mieści się w zbiorze nakręconych przez nią filmów biograficznych. W ostatnich kilkunastu latach Holland nakręciła ich cztery. Najnowszy film, podobnie jak Kopia mistrza, biografia Ludwiga van Beethovena z 2006 roku, to historia artysty.   Ukazuje on losy Franza Kafki, europejskiego pisarza, który sławę zyskał po swojej wczesnej śmierci. Na planie biograficznym obraz Holland koncentruje się przede wszystkim na latach 1912-1924,   od wydania opowiadania Wyrok (1912) do śmierci pisarza (1924), jednak są w nim obecne powroty do jego dzieciństwa i   wybiegi w przyszłość, ku recepcji twórczości i badaniu współczesnego fenomenu autora Procesu.   We Franzu Kafce widzowie spotykają pisarza pełnego sił witalnych, uczestnika przemian obyczajowych swojej epoki, uprawiającego wioślarstwo i ćwiczenia fizyczne. Jakby wbrew zakodowanemu wyobrażeniu o jego krótkim życiu naznaczonym gruźlicą. Akcja Franza Kafki rozgrywa się w kliku planach ...

  Simona Kossak z 2024 roku to trzeci pełnometrażowy film fabularny w dorobku Adriana Panka. Od pełnometrażowego fabularnego debiutu reżysera pt. Daas - wysmakowanego wizualnie i interesującego fabularnie dramatu historycznego o działalności Jakuba Franka, rabina i kupca działającego w XVIII-wiecznej Rzeczpospolitej minęło kilkanaście lat. Najnowszy film reżysera jest oparty na książce Anny Kamińskiej pt. Simona. O niezwyczajnym życiu Simony Kossak i ukazuje wybrane wątki biografii Simony Kossak   - biolożki, popularyzatorki nauki, wywodzącej się z artystycznego rodu Kossaków, która w geście uniezależnienia się od znaczącej krakowskiej rodziny artystycznej osiadła w Puszczy Białowieskiej.     Wyraźną ramą akcji filmu jest etap kariery naukowej Simony Kossak od obrony pracy magisterskiej, poprzez pracę nad doktoratem, do jego obrony (okres ten trwał dziesięć lat). Miałam kilka motywacji do obejrzenia filmu.   Pierwszą z nich był rodzinny sentyment do okolic P...

  Marzyciel jest monodramem o aktorze, reżyserze, reformatorze, najbardziej ikonicznej postaci polskiego teatru dwudziestolecia międzywojennego   - Juliuszu Osterwie. Przedstawienie nie jest jednak kronikarskim zapisem jego biografii. Tematem spektaklu jest aktorstwo i realia pracy artystów w zastanej sytuacji społeczno-politycznej. Motywy z biografii Osterwy zostały wybrane tak, aby pokazać jak bardzo dylematy aktorów, czy w ogóle artystów i ludzi innych wolnych zawodów,   nie zmieniły się na przestrzeni lat. Pozostają współczesne i namacalne. Twórcy przedstawienia to doświadczeni aktorzy. Tekst napisał Marcin Bartnikowski, także dyrektor artystyczny, dramaturg i wykładowca akademicki. Spektakl wyreżyserował Łukasz Lewandowski, sam jako aktor odnoszący sukcesy w monodramach (np. Historia Jakuba ,   reż. Aldona Figura, Teatr Ateneum w Warszawie, 2024). Założyciela zespołu/teatru Reduta gra w spektaklu Daniel Salman,   zawodowo związany z lubelskim Teatrem im. ...

  Chopin, Chopin! to najnowszy film doświadczonego reżysera dramatów historycznych i biograficznych oraz producenta filmowego Michała Kwiecińskiego. Chopin, Chopin! przedstawia późny etap życia Fryderyka Chopina, lata 1835-1849. W tym czasie Chopin jest już artystą o uznanym dorobku. Skomponował swoje koncerty fortepianowe. Powstają Etiudy op. 25, Ballady i Preludia – odzwierciedlenie melancholijnych i frenetycznych tendencji epoki.   Jednak muzyka Chopina w filmie Michała Kwiecińskiego nie odgrywa tak ważnej roli jak można by się było tego spodziewać. Słyszymy ją w krótkich, urywanych fragmentach w wykonaniu na dawny instrument. Dodatkowo przemieszaną ze współczesnymi wokalizami i muzyką klubową. Trudno też stwierdzić, by w wyraźny sposób komentowała akcję na ekranie. Być może jest to spowodowane tym, że Chopin jest w tym filmie ukazany przede wszystkim jako pianista i nauczyciel, a nie kompozytor. Głównym tematem Chopin, Chopin! (który jednak wyjaśnia się dość późno) j...