Dylemat nierozwiązany

 

Claire Dederer jest amerykańską krytyczką filmową i literacką związaną z Uniwersytetem Waszyngtońskim. Pochodzi z Seattle. Potwory. Dylemat fanki w przekładzie Doroty Konowrockiej-Sawy to druga wydana po polsku, a trzecia w kolejności książka autorki. Poprzednie mają charakter autobiograficzny. Są to Pozerka. Moje życie w dwudziestu trzech pozycjach jogi  (2010, wyd. polskie WAB 2012, tłum. Agnieszka Walulik) oraz Love and Trouble. A Midlife Reckoning (2017) .

Podstawowym  tematem najnowszej dostępnej po polsku książki Dederer jest wpływ znajomości niechlubnych faktów z  biografii artystów i artystek na odbiór ich dzieła przez publiczność. Ponadto książka zadaje pytania o granice etyczne postawy twórczej.

Potwory. Dylemat fanki to rozszerzona wersja artykułu publicystki zamieszczonego w 2017 roku w „Paris Review”. Gatunkowo jest to  esej podzielony na trzynaście rozdziałów, poprzedzonych prologiem. Poszczególne rozdziały opisują wybranych artystów i artystki różnych gałęzi sztuki ze względu popełnione przez nich wykroczenia, przestępstwa oraz gnębiące ich nałogi.

Praca Dederer nie jest książką naukową (na marginesie dodam, że polskie wydanie jest opatrzone przypisami). Teoretycznie może być przeznaczona dla szerokiego grona czytelników, jednak jej osadzenie w anglo-amerykańskiej kulturze i pisanie z perspektywy środowiska kulturalnego Seattle nieco zawęża krąg jej odbiorców do ludzi o podobnych korzeniach i doświadczeniach zawodowych, co autorka.

Dederer, zaznaczając swój feministyczny światopogląd, oddaje w tej książce głos własnym emocjom i uczuciom towarzyszącym odbiorowi sztuki. Autorka konfrontuje swoje odczucia z czasów szkolnych i studenckich wobec wybranych dzieł i postaci, z tymi które towarzyszą jej w czasie ponownego zetknięcia się z nimi po latach, a które obarczone są niewygodną wiedzą na temat biografii twórczyń i twórców. W niektórych rozdziałach eseistka przywołuje swoje prywatne dyskusje z innymi krytyczkami i krytykami. W kilku fragmentach rozważań pisarki napotykamy pojęcia z zakresu nauk społecznych, potraktowane jednak dość pobieżnie.

Potwory. Dylemat fanki czyta się szybko.  Claire Dederer pisze stylem potocznym. Obecne w tekście wulgaryzmy nieco rażą w druku, jednak rozumiem, że służą one autorce do dosadnego określenia opisanych przez nią zakazanych postaw i czynów.

Przyjęta przez Dederer perspektywa autobiograficzna jest siłą tej książki. Sympatyzowałam z jej autorką. Podczas lektury dobrze było odkryć, że dylematy krytyczek i historyczek kultury (nie tylko ten tytułowy, ale również te dotyczące uwarunkowań praktykowania zawodu) są podobne bez względu na geografię. Mocna perspektywa odautorska obecna w opisywanej książce usprawiedliwia też jej braki, takie jak np. dość powierzchowne potraktowanie niektórych obecnych w dyskursie akademickim zagadnień, jak kultura fanowska (rozdział trzeci pt. „Fan”) , czy kategoria geniuszu (rozdział piąty zatytułowany „Geniusz”).  Słabością publikacji są niezbyt jasne kryteria doboru opisywanych postaci.

Na okładce zarówno polskiego, jak i amerykańskiego wydania widnieje hasło: „Co zrobić z wielką sztuką strasznych ludzi?”. Nie ma jednoznacznej odpowiedzi na to pytanie. Zamykając oczy nie sprawimy przecież, że twórczość opisanych w omawianej książce osób zniknie. W przedostatnim rozdziale, poświęconym pisarzowi Raymondowi Carverowi autorka proponuje kategorię empatii, która jest mi bliska. Ważne w rozwiązaniu poruszanego przez publicystkę zagadnienia wydaje  się także to, że mimo wszystko możemy świadomie kierować własnym odbiorem sztuki (książka Dederer mówi również na ten temat). Wolno przyjąć, że niektóre nasze wczesne artystyczne fascynacje są już zamkniętym etapem, nie przestając być częścią naszego odbiorczego doświadczenia.

Claire Dederer, „Dylemat fanki”,

tłumaczenie: Dorota Konowrocka-Sawa,

Wydawnictwo Filtry, Warszawa 2024

ss.296.

Pierwodruk na Facebooku: https://www.facebook.com/share/p/1BJuvWfepp/

Źródło ilustracji: https://wydawnictwofiltry.pl/produkt/potwory-dylemat-fanki/