Przywrócona obecność. Portret psychologiczny Felicity Vestvali autorstwa Piotra Szaroty

 

Psychobiografia to zarówno dyscyplina zakładająca badanie biegu życia ludzkiego przy pomocy teorii psychologicznych i metod z dziedziny psychologii, jak i gatunek literacki. W naszych czasach,  kiedy dostęp do wiedzy psychologicznej jest powszechny, a niektóre teorie na przykład te dotyczące  osobowości zyskały popularność, można odnieść wrażenie, że również psychobiografia jest nowinką lub modą.  Nie jest to jednak zjawisko nowe. Początki tej metody badawczej i gatunku literackiego sięgają pierwszej dekady XX wieku i czasów wyłaniania się psychologii jako odrębnej dyscypliny naukowej. Pierwszym psychobiografistą był polski filozof i psycholog Władysław Witwicki. Jego psychobiografia Sokratesa napisana jako wstęp do Uczty Platona, wydanej we Lwowie w 1909 r., o rok wyprzedziła pisaną tą samą metodą pracę Sigmunda Freuda na temat Leonarda da Vinci.

Swoisty metodologiczny renesans psychobiografii w Polsce, jaki można zaobserwować w ciągu kilku ostatnich dekad, zawdzięczamy, jak sądzę, dwóm autorkom. W gronie psychologów jest to biografka Władysława Witwickiego, związana z Uniwersytetem Adama Mickiewicza w Poznaniu, Teresa Rzepa, zaś dla rozpropagowania metody psychobiograficznej w polskich badaniach literaturoznawczych zasłużyła się filolożka i psycholożka związana z Uniwersytetem Jagiellońskim, Anita Całek. W dorobku drugiej z wymienionych badaczek przeważają prace teoretyczne dotyczące pisania biografii i relacji  psychologii i literaturoznawstwa, jak Biografia naukowa. Od koncepcji do narracji z 2013 roku , czy publikacja z 2024 roku Mosty zamiast barier. Literaturoznawstwo a psychologia – o relacjach i współzależnościach. Odzwierciedleniem tej metody w twórczości Całek jest wspólna psychobiografia Adama Mickiewicza i Juliusza Słowackiego: Adam Mickiewicz – Juliusz Słowacki. Psychobiografia naukowa pochodząca z 2012 roku. Bezpośredni asumpt do napisania niniejszego tekstu dała mi jednak najnowsza książka Piotra Szaroty pt. Felicita! Psychobiografia Felicity Vestvali. W odróżnieniu od wyżej wymienionych publikacji wydanych przez oficyny akademickie, książka którą omówię została opublikowana w Wydawnictwie Krytyki Politycznej, które ma szerszy, nie tylko naukowy profil.

Autor jest psychologiem naukowo związanym z Polską Akademią Nauk, specjalistą w zakresie psychologii kulturowej, a także psychologii społecznej i psychologii osobowości. Autorem prac naukowych i popularnych z wymienionych dziedzin. Odrębną tematykę w jego twórczości reprezentują książki opisujące historię intelektualną i społeczną Europy i jej miast, jak: Wiedeń 1913, Londyn 1967 i Paryż 1938. Wymienione publikacje mają formę rozbudowanych kalendariów. Niektóre wątki, obecne we wspomnianych książkach spotykamy także w recenzowanej biografii, jak choćby ten dotyczący tożsamości narodowej bohaterki książki, jej międzynarodowej kariery i kulturotwórczej roli nie tylko w Europie, ale również w Stanach Zjednoczonych i Meksyku.

Najnowsza książka Szaroty, jest pierwszą próbą zmierzenia się autora z gatunkiem biografii. Felicita! Psychobiografia Felicity Vestvali   opisuje życie dalekiej krewnej badacza,  XIX-wiecznej śpiewaczki operowej i aktorki Anny Marii Stegemann, znanej pod nazwiskiem scenicznym Felicita Vestvali (1831-1880). Urodzona w Szczecinie (wówczas Stettinie) aktorka, jako pierwsza Polka zdobyła międzynarodowy rozgłos, wyprzedzając światową karierę Heleny Modrzejewskiej. Ponadto jako jedna z pierwszych aktorek zapisała się w historii teatru jako odtwórczyni ról bohaterów Szekspirowskich: Hamleta i Romea. Jej sposób bycia nie wpisywał się w dziewiętnastowieczne konwenanse i wyobrażenia dotyczące kobiecości. Z czasem życie i twórczość Felicity Vestvali uległy zapomnieniu. Głównym zamysłem autora było zatem przywrócenie tej postaci pamięci zbiorowej i refleksji badawczej. Celem pobocznym pracy było oddzielenie mitów dotyczących artystki od faktów. Autor snuje narrację chronologicznie.  Felicita!... została podzielona na dwie części, z których każda ma kilkanaście rozdziałów. Część pierwsza opisuje karierę Vestvali jako śpiewaczki operowej, część druga zaś jej działalność aktorki dramatycznej. Podział ten związany jest również z cezurą roku 1863, kiedy do międzynarodowej prasy przedostała się fałszywa wiadomość o śmierci artystki.

Omawiana praca Piotra Szaroty łączy w sobie cechy książki naukowej i popularnej. Felicita!... napisana została  językiem zbliżonym bardziej do formy artystycznej niż naukowej. Badacz nie ukrywa swojego emocjonalnego przywiązania do bohaterki książki. Szarota skraca dystans do artystki, używając w narracji przede wszystkim jej imienia, nie zaś nazwiska czy nazwy zawodu. Badacz używa też wielu pytań retorycznych, dzięki nim jego styl pisania jest żywy, a czytelnik niełatwo odrywa się od lektury.

Drugą metodą, obok psychobiografii,  jest dla autora krytyka źródeł, a ich wybór obejmuje nie tylko źródła pisane, lecz także ikonograficzne. Można zatem uznać, że autor wyszedł poza ramy anonsowanego gatunku, co nie jest w żadnym razie wadą omawianej publikacji. Badacz w swojej pracy inspirował się, jak przyznaje,  zarówno nieprzełożoną na język polski psychobiografią Marii Callas autorstwa Paula Winka pt. Primadonna: the Psychology of Maria Callas, jak i należącą do innego nurtu biografistyki monografią Anny Dżabaginy o dramatopisarce Eleonorze Kalkowskiej pt. Kalkowska. Biogeografia. W jego pracy o Felicicie Vestvali ważną rolę odgrywają również artystyczne i literackie konteksty opisywanej epoki i drogi życia osób, z którymi stykała się jego bohaterka.

Jak najnowsza praca Piotra Szaroty realizuje zarysowane na początku tekstu założenia psychobiografii? W omawianej biografii Felicity Vestvali badacz wykorzystał metodę psychobiograficzną w kilku miejscach. Szczególnie widoczna jest ona w rozdziale zatytułowanym Pseudologia vestvalica, w którym autor analizuje skłonność artystki do konfabulacji na podstawie różnych wersji jej życiorysów,  przekazywanych do prasy oraz własnych wspomnień Vestvali. W interpretacji materiałów źródłowych biograf przywołuje na przykład definicję mitomanii autorstwa niemieckiego psychiatry Antona Delbrücka z 1891 roku. W mniejszym stopniu Szarota posługuje się deklarowaną metodą, zarówno opisując przynależność narodową swojej bohaterki, jak i jej poszukiwania tożsamościowe w kontekście niebinarności, a także opisując uwarunkowania macierzyństwa w czasach, kiedy żyła i tworzyła Vestvali. Wykorzystanie metody psychobiograficznej przez autora służy lepszemu zrozumieniu procesu twórczego artystki. Ponadto, jak Szarota przyznaje we Wprowadzeniu,  użycie tej metody dopełnia skromny materiał źródłowy dotyczący Vestvali, który często skazywał badacza na domysły. Z perspektywy odbiorcy psychobiografia jest interesująca, gdyż pogłębia jego wrażenia lekturowe. Otrzymuje on pełniejszy portret artystki niż tylko zbiór nowo odkrytych faktów.

Felicita! Psychobiografia Felicity Vestvali jest warta lektury ze względu na bogactwo kontekstów i styl pisarski autora. Piotr Szarota zrealizował postawiony sobie cel. Przywrócił biografię swojej krewnej szerokiej grupie czytelników. Biografia Felicity Vestvali może stać się inspiracją dla odbiorców. Autor sportretował postać o polskich korzeniach, która była ważna dla europejskiej kultury. Mimo że żyła blisko dwieście lat temu to towarzyszące jej dylematy są współczesne i uniwersalne. Ponadto praca Szaroty jest ważnym dziełem w kategorii psychobiografii i kontynuacją tej tradycji badawczej w Polsce. Omawiana książka, łącząc w sobie cechy publikacji popularnej i naukowej stanowi niejako nowe otwarcie dla tego gatunku na współczesnej polskiej scenie literackiej. Pod względem warsztatowym biografia Felicity Vestvali autorstwa Szaroty może być wzorem dla badaczy różnych dziedzin, zajmujących się biografiami zapomnianych czy też marginalizowanych z różnych powodów postaci.

Piotr Szarota:  Felicita! Psychobiografia Felicity Vestvali, Wydawnictwo Krytyki Politycznej, Warszawa 2025, s. 306. 

Źródło ilustracji: fot własna.