Studium utraty. O książce George’a Prochnika "Niemożliwe wygnanie. Koniec świata i Stefan Zweig"

 

George Prochnik jest eseistą, pisarzem i wykładowcą akademickim na Uniwersytecie Hebrajskim w Jerozolimie, a także redaktorem naczelnym amerykańskiego kwartalnika literacko-artystycznego „Cabinet”. Opublikował kilka biografii pisarzy i intelektualistów.  Jego ostatnia chronologicznie publikacja dotyczy Heinricha Heinego.

Niemożliwe wygnanie. Koniec świata i Stefan Zweig,  pierwsza książka Prochnika w przekładzie na język polski (przełożył ją Jarosław Mikos) jest biografią Stefana Zweiga – urodzonego w zamożnej żydowskiej rodzinie austriackiego pisarza i tłumacza, który w latach trzydziestych XX wieku był najczęściej tłumaczonym autorem na świecie. Dojście nazistów do władzy i wybuch II wojny światowej najpierw zmusił autora Świata wczorajszego do opuszczenia Europy, a w dalszej konsekwencji do samobójstwa.  Główny temat  opisywanej książki to kondycja uchodźcy. Na kartach publikacji historia pisarza przeplata się z historią rodziny autora Niemożliwego wygnania…. Biografa i bohatera książki łączy doświadczenie przynależności do diaspory żydowskiej. Celem autora nie było całościowe przedstawienie biografii pisarza, lecz opis lat spędzonych na obczyźnie (1934-1942) i koniec jego życia. Książka nie zawiera zbyt wielu interpretacji dzieł pisarza. Prochnik w toku narracji spośród utworów Zweiga wymienia najczęściej jego autobiografię Świat wczorajszy oraz Tryumf i tragizm Erazma z Rotterdamu. Biografia jest podzielona na dwanaście rozdziałów, które poprzedza wstęp,  a kończy epilog. Poszczególne części  mają układ problemowy. Rozdziały wydają się być połączone motywem utraty różnych ważnych elementów dotychczasowego życia pisarza (jak kawiarnie, kręgi przyjaciół, rozpoznawalność wśród czytelniczej publiczności) i poczuciem obcości po dojściu nazistów do władzy w Austrii i udaniu się pisarza na emigrację. Jednym z najciekawszych pod tym względem fragmentów jest rozdział zatytułowany Długi edukacyjne, naświetlający różnice i zmiany w podejściu do (samo)kształcenia Europejczyków i Amerykanów. Prochnik prezentuje losy austriackiego pisarza w szerokim kontekście historycznym, społecznym i politycznym. Stefan Zweig jest dla biografa reprezentantem całej grupy uchodźczej żydowskiej inteligencji w latach trzydziestych i czterdziestych XX wieku.  Opisując jego życie Prochnik odwołuje się przede wszystkim do wspomnień pisarza, opinii i wspomnień jego przyjaciół oraz jego korespondencji. Ważnym źródłem wiedzy o twórcy są dla badacza fotografie, które opisuje i ożywia przed oczami czytelnika. W polskim wydaniu niektóre z nich umieszczone są w sąsiedztwie tekstu, co wzbogaca doświadczenie czytelnicze związane z lekturą Niemożliwego wygnania… Ponadto autor biografii odwiedza miejsca związane z latami emigracji Zweiga oraz konfrontuje pisemne relacje z pamięcią świadków życia Zweiga i opisywanej epoki.

Niemożliwe wygnanie… to publikacja wyraźnie popularnonaukowa. Aparat naukowy (przypisy) jest pracą tłumacza polskiego wydania. Odautorska nota bibliograficzna jest pisana prozą i zawiera jedynie wybrane źródła do biografii Zweiga.

Styl pisania Prochnika  nosi znamiona stylu artystycznego. Zwraca uwagę bogactwo używanego przez niego języka, na które składają się wyrazy dźwiękonaśladowcze, pytania retoryczne oraz opisy przyrody.  Czytelnik wyczuwa również emocjonalne zaangażowanie autora w podjęty przez niego temat życia Stefana Zweiga.

Polski odbiór omawianej pracy George’a Prochnika o Zweigu rozpoczął się kilka lat temu, w 2021 roku, kiedy nie był jeszcze dostępny polski przekład książki. W gdańskim „Przeglądzie Politycznym” Jacek Gutorow opublikował esej biograficzny o Stefanie Zweigu inspirowany książką Prochnika  oraz wywiad z biografem. 
Książka warta jest polecenia ze względu na potoczysty styl pisania Prochnika oraz interesujące konteksty historyczne i obyczajowe. Jednak problemowy układ, nienaukowy i osobisty wymiar tej pracy mogą stanowić utrudnienie dla czytelnika pragnącego otrzymać systematyczny wykład o twórczości Zweiga. Informacje dotyczące artystycznej działalności pisarza odbiorca Niemożliwego wygnania… musi  wydobyć samodzielnie z bogactwa szczegółów obyczajowych. Jednak jest to wadą o tyle że nie dysponujemy w języku polskim podstawową i całościową  biografią Stefana Zweiga.